Daily Times Online บทความทางกฎหมาย เรื่อง “ พยานกลับคำให้การ สำคัญไฉน” โดย อัยการวรเทพ สกุลพิชัยรัตน์ *

บทความทางกฎหมาย เรื่อง “ พยานกลับคำให้การ สำคัญไฉน”

โดย อัยการวรเทพ สกุลพิชัยรัตน์ *

                  ในกระบวนการยุติธรรมทางอาญา ปัญหาเรื่อง " พยานกลับคำให้การ " ถือเป็นเรื่องที่กระทบต่อกระบวนการยุติธรรม และเป็นประเด็นที่สร้างความถกเถียงและข้อสงสัยแก่สังคมอยู่เสมอในเรื่อง “ การรับฟังพยานหลักฐาน” โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อมีกรณีหน่วยงานองค์กรอิสระแห่งหนึ่งได้ออกมายืนยันและตั้งข้อสังเกตต่อสาธารณชนว่า การที่พยานบุคคลได้เคยให้ไว้ในชั้นสอบสวน แต่ต่อมากลับคำให้การของตนเองเสียใหม่ โดยอ้างว่าการให้การในครั้งแรกนั้น พยานถูกข่มขู่จึงให้การไปอย่างนั้น ย่อมทำให้พยาน ผู้นั้นกลายเป็น **"พยานที่ไม่น่าเชื่อถือ"** และไม่ควรรับฟังคำให้การของพยานปากนั้นอีกต่อไป

                ข้อโต้แย้งดังกล่าวนำมาสู่คำถามสำคัญในทางนิติศาสตร์ว่า ตามหลักกฎหมายและวิธีพิจารณาความอาญาของไทย การที่พยานกลับคำให้การมีความสำคัญและส่งผลต่อคดีอย่างไร , ศาลมีหลักเกณฑ์ในการรับฟังและชั่งน้ำหนักพยานหลักฐานประเภทนี้อย่างไร และพนักงานอัยการรวมถึงองค์กรตุลาการมีกลไกทางกฎหมายในการรับมือและดำเนินการกับพยานที่กลับคำให้การอย่างไรเพื่อรักษาไว้ซึ่งความยุติธรรมของแผ่นดินอย่างไร 

                 1. หลักการและหลักกฎหมายในการรับฟังพยานหลักฐานของศาล

                     ในระบบการดำเนินคดีอาญาของประเทศไทยซึ่งใช้ “ระบบกล่าวหา”(Adversarial System) ศาลจะวางตัวเป็นกลางและทำหน้าที่พิจารณาชั่งน้ำหนักพยานหลักฐานที่คู่ความนำเข้าสืบ โดยประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) ได้วางหลักเกณฑ์พื้นฐานในการรับฟังพยานหลักฐานไว้อย่างเป็นระบบ ดังนี้:

1.1 หลักเกณฑ์การรับฟังพยานหลักฐาน (Admissibility o f Evidence): ป.วิ.อ. มาตรา 226 วางหลักว่า “ พยานวัตถุ พยานเอกสาร หรือพยานบุคคลซึ่งน่าจะพิสูจน์ได้ว่าจำเลยมีผิดหรือบริสุทธิ์ ให้อ้างเป็นพยานหลักฐานได้ แต่ต้องเป็นพยานที่มิได้เกิดขึ้นจากการจูงใจ มีคำมั่นสัญญา ขู่เข็ญ หลอกลวง หรือโดยมิชอบ

 และ มาตรา 226/3 กำหนด ห้ามมิให้ศาลรับฟัง “พยานบอกเล่า” (Hearsay Evidence) เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นตามสภาพ ข้อเท็จจริงแวดล้อมน่าเชื่อว่าจะพิสูจน์ความจริงได้ หรือมีเหตุจำเป็นไม่อาจนำบุคคลที่ได้เห็น ได้ยิน หรือทราบข้อความมาเบิกความต่อศาลด้วยตนเองได้

                      1.2 หลักการชั่งน้ำหนักพยานหลักฐาน (Evaluation of Evidence):  

                         ป.วิ.อ. มาตรา 227 วรรคหนึ่ง กำหนดให้ศาลใช้ดุลพินิจวินิจฉัยชั่งน้ำหนักพยานหลักฐานทั้งปวง โดยอย่าพิพากษาลงโทษจำเลยจนกว่าจะแน่ใจว่ามีการกระทำผิดจริงและจำเลยเป็นผู้กระทำความผิดนั้น

                        และ มาตรา 227 วรรคสอง ได้บัญญัติหลักการสำคัญยิ่งคือ " เมื่อมีความสงสัยตามสมควรว่าจำเลยได้กระทำผิดหรือไม่ ให้ยกประโยชน์แห่งความสงสัยนั้นให้จำเลย" (In dubio pro reo)

                        1.3 หลักความระมัดระวังในการรับฟังพยานบางประเภท: 

                        ป.วิ.อ. มาตรา 227/1 บัญญัติว่า ในการวินิจฉัยชั่งน้ำหนัก “ พยานบอกเล่า พยานซัดทอด พยานที่จำเลยไม่มีโอกาสถามคัดค้าน หรือพยานหลักฐานที่มีข้อบกพร่องประการอื่น ศาลจะต้องกระทำด้วยความระมัดระวัง และไม่ควรเชื่อพยานหลักฐานนั้นโดยลำพังเพื่อลงโทษจำเลย เว้นแต่จะมีเหตุผลอันหนักแน่น มีพฤติการณ์พิเศษแห่งคดี หรือมีพยานหลักฐานประกอบอื่นมาสนับสนุน

                     2. การดำเนินการของพนักงานอัยการตามระเบียบสำนักงานอัยการสูงสุดฯ เมื่อพยานเบิกความต่อศาล แตกต่างจากคำให้การในชั้นสอบสวน

                    ในการพิจารณาคดีอาญาในชั้นศาล ปัญหาที่พนักงานอัยการมักประสบคือ พยานบุคคลที่เคยให้การในชั้นสอบสวนไว้อย่างชัดเจนและเป็นประโยชน์แก่คดีในชั้นสอบสวน แต่เมื่อมาเบิกความต่อหน้าศาลกลับเบิกความปฏิเสธว่า “จำไม่ได้” หรือ ไม่เห็นเหตุการณ์ หรือไม่ยืนยันข้อเท็จจริงที่ตนเคยให้การในชั้นสอบสวนว่าถูกต้อง หรือ เบิกความกลับคำให้การให้เป็นคุณแก่ฝ่ายจำเลย ซึ่งเข้าลักษณะ “พยานกลับคำให้การ” 

                    เพื่อแก้ปัญหาดังกล่าว สำนักงานอัยการสูงสุดได้ออก ระเบียบสำนักงานอัยการสูงสุดว่าด้วยการดำเนินคดีอาญาของพนักงานอัยการ พ.ศ. 2563 ข้อ 122 เรื่อง "พยานกลับคำ"** ได้กำหนดขั้นตอนปฏิบัติให้พนักงานอัยการผู้ดำเนินคดีต้องปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด ดังนี้:

                 “ ในกรณีที่ พยานเบิกความกลับคำ หรือแตกต่างจากคำให้การชั้นสอบสวน ในข้อสาระสำคัญซึ่งอาจทำให้เสียรูปคดี และพนักงานอัยการเห็นว่า คำเบิกความของพยานเป็นปรปักษ์ต่อคดี ให้พนักงานอัยการขออนุญาตต่อศาลเพื่อซักถามพยานนั้นเสมือนหนึ่งพยานนั้นเป็นพยานซึ่งคู่ความอีกฝ่ายหนึ่งอ้างมา และให้พยานรับรองคำให้การชั้นสอบสวนส่งเป็นพยานต่อศาล โดยถามพยานให้ได้ความว่า “ ข้อเท็จจริงใดเป็นข้อเท็จจริงที่ถูกต้อง แล้วทำบันทึกรายงานหัวหน้าพนักงานอัยการโดยเร็วว่า สมควรจะดำเนินคดีกับพยานผู้นั้นหรือไม่ เมื่อหัวหน้าพนักงานอัยการเห็นสมควรดำเนินคดีกับพยาน ให้มีหนังสือแจ้งให้พนักงานสอบสวนดำเนินคดีกับพยานต่อไปโดยเร็ว พร้อมทั้งแจ้งให้ทราบด้วยว่า พยานให้การในชั้นสอบสวนและชั้นศาลแตกต่างกันในข้อสาระสำคัญอย่างไร

                   จะเห็นได้ว่า พนักงานอัยการ มีการดำเนินการกับ พยานกลับคำให้การแล้วเพื่อป้องกันมิให้พยานกลับคำให้การ

                     3. ความแตกต่างระหว่าง "เบิกความเท็จ" กับ "ให้การเท็จ" และอัตราโทษตามกฎหมาย

                        3.1 ความผิดฐาน "เบิกความเท็จ" (ป.อ. มาตรา 177) เกิดขึ้นเมื่อบุคคลได้เบิกความอันเป็นเท็จต่อหน้า "ศาล" ในระหว่างการพิจารณาคดี โดยความเท็จนั้นต้องเป็น "ข้อสำคัญในคดี" (Material Fact) และหากเป็นการเบิกความเท็จในการพิจารณาคดีอาญา ผู้กระทำต้องระวางโทษหนักขึ้น คือ จำคุกไม่เกิน 7 ปี และปรับไม่เกิน 140,000 บาท (มาตรา 177 วรรคสอง)

                  หากผู้เบิกความเท็จได้ “ลุแก่โทษ” และ “กลับแจ้งความจริงต่อศาลก่อนจบคำเบิกความ” ผู้นั้นไม่ต้องรับโทษ ตามมาตรา 182 หรือหากแจ้งความจริงก่อนมีคำพิพากษาและก่อนถูกฟ้อง ศาลจะลงโทษน้อยเพียงใดก็ได้ตามมาตรา 183

                     ความผิดฐาน "ให้การเท็จ / แจ้งความเท็จ" (ป.อ. มาตรา 137, 172, 174) มิใช่ การเบิกความต่อศาล หากแต่เป็นการแจ้งข้อความอันเป็นเท็จต่อพนักงานสอบสวน ต่อพนักงานอัยการ หรือต่อเจ้าพนักงานผู้มีอำนาจสืบสวนคดีอาญา ในชั้นสอบสวน หากเป็นการแจ้งความเท็จทั่วไปตามมาตรา 137 มีโทษจำคุกไม่เกิน 6 เดือน หรือปรับไม่เกิน 10,000 บาท แต่หากเป็นการแจ้งข้อความอันเป็นเท็จเกี่ยวกับความผิดอาญา ตามมาตรา 172 ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 40,000 บาท และหากเป็นการแจ้งความเท็จเพื่อจะแกล้งให้บุคคลใดต้องรับโทษหรือรับโทษหนักขึ้น ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปี และปรับไม่เกิน 100,000 บาท ตามมาตรา 174 วรรคสอง 

                     4. การเลือกดำเนินคดีแก่พยานเมื่อเบิกความแตกต่างจากชั้นสอบสวน และแนวคำพิพากษาศาลฎีกา

                       เมื่อพยานเบิกความในชั้นศาลขัดแย้งกับคำให้การในชั้นสอบสวน ย่อมแสดงว่า จะต้องมีคำให้การของพยานในชั้นสอบสวน หรือคำเบิกความของพยานในชั้นศาล ในชั้นใดชั้นหนึ่งไม่ถูกต้อง ดังนั้น พนักงานอัยการจะ”เลือกดำเนินคดี” แก่พยานในข้อหาใด มีหลักเกณฑ์พิจารณาดังนี้:

                     4.1. กรณีดำเนินคดีข้อหา "เบิกความเท็จ" (ป.อ. มาตรา 177): พนักงานอัยการต้องมีพยานหลักฐานอื่นยันจนฟังได้แน่ชัดว่า “คำให้การในชั้นสอบสวนเป็นความจริง และ คำเบิกความในชั้นศาลเป็นความเท็จในข้อสำคัญ

                      4.2. กรณีดำเนินคดีข้อหา "ให้การเท็จ / แจ้งความเท็จ" (ป.อ. มาตรา 172): หากพยานหลักฐานฟังได้ว่า “คำเบิกความในชั้นศาลเป็นความจริง” แต่“ คำให้การในชั้นสอบสวนที่เคยให้ไว้กับพนักงานสอบสวนนั้นเป็นความเท็จ (เช่น ถูกขู่เข็ญหรือปั้นเรื่องในชั้นสอบสวน) พนักงานอัยการต้องดำเนินคดีพยานในข้อหา “แจ้งความเท็จ”

                  แนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่สำคัญเกี่ยวกับพยานกลับคำ :

                 ในการดำเนินคดีกับพยานกลับคำ หากโจทก์ไม่มีพยานหลักฐานอื่นมาพิสูจน์ยืนยันว่า คำเบิกความชั้นใดเป็นความจริง ศาลฎีกาได้วางแนวบรรทัดฐานไว้ดังนี้:

                     คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1850/2531 (หลักการยกประโยชน์แห่งความสงสัย): การที่พยานให้การในชั้นสอบสวนอย่างหนึ่ง แล้วมาเบิกความในชั้นศาลอีกอย่างหนึ่งนั้น ยังไม่อาจฟังเป็นข้อขัดแจ้งได้ทันทีว่า พยานเบิกความเท็จต่อศาล เพราะเป็นไปได้ว่าพยานอาจจะให้การเท็จต่อพนักงานสอบสวนในชั้นสอบสวน แล้วมาเบิกความตามความเป็นจริงต่อศาลก็เป็นได้ เมื่อโจทก์ไม่อาจนำสืบให้ฟังได้แน่ชัดว่า คำเบิกความในชั้นศาลเป็นความเท็จ จึงต้องยกประโยชน์แห่งความสงสัยให้แก่จำเลยตาม ป.วิ.อ. มาตรา 227

                    คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2266/2523 (หลักการฟ้องผิดฐานและการลงโทษเกินคำขอ): ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า "โจทก์ฟ้องขอให้ลงโทษจำเลยในความผิดฐาน เบิกความเท็จตาม ป.อ. มาตรา 177 แต่ทางพิจารณาฟังไม่ได้ว่าจำเลยเบิกความเท็จต่อศาล แม้ฟังได้ว่าจำเลยเคยให้การเท็จต่อพนักงานสอบสวนตาม ป.อ. มาตรา 172 ศาลก็ไม่อาจลงโทษจำเลยตามมาตรา 172 ได้ เพราะเป็นข้อเท็จจริงที่ต่างกันในข้อสาระสำคัญและเกินคำขอ ตาม ป.วิ.อ. มาตรา 192

                  5. การชั่งน้ำหนักพยานหลักฐานของศาลระหว่าง “คำเบิกความในศาล” กับ” คำให้การชั้นสอบสวน”

               เมื่อพยานเบิกความขัดแย้งกับคำให้การเดิม ข้ออ้างขององค์กรอิสระที่ว่า "พยานกลับคำย่อมไม่น่าเชื่อถือ" อาจไม่ถูกต้องเสมอไปในทางตุลาการ เนื่องจากบันทึกคำให้การชั้นสอบสวนมีสถานะทางกฎหมายเป็น "พยานบอกเล่า" (Hearsay Evidence) ตาม ป.วิ.อ. มาตรา 226/3 ซึ่ง ป.วิ.อ. มาตรา 227/1 กำหนดให้ศาล “ ต้องชั่งน้ำหนักด้วยความระมัดระวัง และไม่ควรเชื่อพยานบอกเล่าโดยลำพังเพื่อลงโทษจำเลย

               “ แนวทางดุลพินิจของศาลในการชั่งน้ำหนักพยานกลับคำ:

                (1.) ศาลไม่จำเป็นต้องเชื่อคำเบิกความในชั้นศาลเสมอไป: แม้คำเบิกความในชั้นศาลจะทำขึ้นต่อหน้าศาลก็ตาม แต่หากศาลพิเคราะห์เพศ อายุ ฐานะ พฤติการณ์แวดล้อม แล้วเห็นว่า พยานกลับคำเพราะถูกข่มขู่ ถูกซื้อตัว หรือเกรงกลัวอิทธิพล ศาลย่อมไม่เชื่อคำเบิกความในชั้นศาล

(2.) การรับฟังคำให้การชั้นสอบสวน ประกอบพยานอื่น: หากคำให้การชั้นสอบสวนกระทำขึ้นทันทีหลังเกิดเหตุ พยานให้การโดยอิสระไม่มีเวลาปั้นแต่งเรื่อง ประกอบกับมีพยานหลักฐานอื่น (พยานวัตถุ นิติวิทยาศาสตร์ CCTV) มาสนับสนุน ศาลก็มีอำนาจชั่งน้ำหนักรับฟังบันทึกคำให้การชั้นสอบสวนประกอบพยานอื่นเพื่อลงโทษจำเลยได้ ตาม ป.วิ.อ. มาตรา 226/3 และมาตรา 227/1

                     (3.) หากมีความสงสัยต้องยกประโยชน์ให้จำเลย: แต่ถ้าคำให้การชั้นสอบสวนไม่มีพยานอื่นมาประกอบเลย และมีข้อสงสัยว่าชั้นสอบสวนทำขึ้นโดยไม่ชอบ ศาลต้องยกประโยชน์แห่งความสงสัยให้จำเลยตาม ป.วิ.อ. มาตรา 227 วรรคสอง

                    6. กรณีที่ศาลเห็นว่า “พยานเบิกความเท็จ” ศาลจะทำอย่างไรได้บ้าง และศาลลงโทษได้เองหรือไม่?

                     คำตอบคือ ศาลไม่สามารถลงโทษพยานในความผิดฐานเบิกความเท็จ (ป.อ. มาตรา 177) หรือให้การเท็จ (ป.อ. มาตรา 172) ได้ทันทีในคดีเดิม เนื่องจากประเทศไทยใช้ระบบกล่าวหา ศาลไม่มีอำนาจตั้งตนเป็นโจทก์ฟ้องร้องและลงโทษบุคคลในความผิดอาญาข้อหาใหม่ขึ้นมาเองโดยไม่มีการฟ้องร้อง (ป.วิ.อ. มาตรา 120 และมาตรา 192) เนื่องจาก ความผิดฐาน เบิกความเท็จเป็นความผิดอาญาข้อหาใหม่ที่ต้องผ่านกระบวนการตั้งข้อหา และสอบสวนโดยพนักงานสอบสวน และมีคำสั่งฟ้องโดยพนักงานอัยการหรือผู้เสียหายฟ้องเองเสียก่อน

                    ดังนั้น แม้พยานจะเบิกความเท็จ หรือ พยานจะกลับคำให้การ ศาลไม่มีอำนาจไปดำเนินดดีกับพยานที่เบิกความเท็จ หรือกลับคำให้การ ด้วยตนเอง ส่วนจะเป็นการ “ละเมิดอำนาจศาล” หรือไม่ ต้องอยู่ที่ข้อเท็จจริงและข้อกำหนดของศาล

                     7. ผลกระทบของการที่พยานให้การเท็จหรือเบิกความเท็จต่อกระบวนการยุติธรรมของไทย

                (1.) บิดเบือนความจริงและสร้างความ “อยุติธรรม” : อาจทำให้ผู้บริสุทธิ์ต้องรับโทษ หรือทำให้ผู้กระทำผิดจริงลอยนวล

                    (2.) ทำลายความน่าเชื่อถือของระบบยุติธรรม: บั่นทอนความศรัทธาของประชาชนต่อศาลและกระบวนการยุติธรรม

                    (3.) สิ้นเปลืองทรัพยากรของรัฐ: เสียเวลาและงบประมาณในการสอบสวนพิจารณาคดีซ้ำซ้อนและดำเนินคดีพยานเท็จใหม่

                   (4. ) ส่งเสริมการใช้อิทธิพลมืดและการล้มคดี: การกลับคำมักเกิดจากการซื้อตัวหรือข่มขู่พยาน หากไม่ลงโทษเด็ดขาดจะกลายเป็นช่องทางล้มคดี

                  8. บทสรุปและข้อเสนอแนะ

                      บทสรุป: ข้ออ้างที่ว่า "พยานกลับคำย่อมไม่น่าเชื่อถือ" ไม่อาจสรุปเป็นหลักตายตัวได้ แต่ต้องพิจารณา ประกอบพยานหลักฐานอื่น ตามหลักดุลพินิจและ ป.วิ.อ. มาตรา 227 และ 227/1 การรับมือพยานกลับคำจำเป็นต้องอาศัยการบังคับใช้กฎหมายที่เข้มงวดตามระเบียบสำนักงานอัยการสูงสุดฯ ข้อ 122 ต่อไป

                  ข้อเสนอแนะเพื่อการปรับปรุง:

                   1. พัฒนาระบบคุ้มครองพยาน (Witness Protection) ให้เข้มแข็ง:เพื่อป้องกันการข่มขู่หรือซื้อตัวพยาน

                       2. บังคับใช้เทคโนโลยีบันทึกภาพและเสียง (Audio/Video Recording) ในชั้นสอบสวน: เพื่อป้องกันการอ้างว่าถูกบังคับในชั้นสอบสวน

                      3. ดำเนินคดีกับพยานเบิกความเท็จอย่างเด็ดขาด: เพื่อสร้างบรรทัดฐานทางสังคมและป้องปราม (Deterrence)

                       4. ยกระดับการพึ่งพาพยานนิติวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี: ลดการพึ่งพาพยานบุคคลเพียงอย่างเดียวเพื่อความเที่ยงตรงของคดี

  บทความทางกฎหมายนี้เป็นการให้ความรู้ทางกฎหมายแก่ประชาชน และเป็นความเห็นส่วนบุคคลของผู้เขียน ไม่ได้เกี่ยวข้องหรือผูกพันองค์กรที่ผู้เขียนสังกัดแต่อย่างใด  

* นายวรเทพ สกุลพิชัยรัตน์

อัยการพิเศษฝ่ายชี้ขาดคดีอัยการสูงสุด 1

ประธานกรรมการว่าด้วยโฆษณา สคบ.

กรรมการว่าด้วยสัญญา สคบ.

 17 กันยายน 2569